Η ενεργειακή και γεωπολιτική κρίση των τελευταίων ετών έχει φέρει στο προσκήνιο μια βαθύτερη και πιο σύνθετη πρόκληση για την ευρωπαϊκή γεωργία: το αυξανόμενο κόστος των λιπασμάτων και τη σύνδεσή του με την πολιτική για το διοξείδιο του άνθρακα. Η ανάγκη για έναν εναλλακτικό μηχανισμό τιμολόγησης του CO₂ αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για το μέλλον της αγροτικής παραγωγής.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αναγνωρίζοντας την πίεση που δέχεται ο κλάδος, συγκάλεσε έκτακτη συνάντηση με εκπροσώπους της βιομηχανίας λιπασμάτων και του αγροτικού τομέα. Στόχος ήταν η αποτίμηση των επιπτώσεων της κρίσης, η οποία επιδεινώθηκε από τον πόλεμο, αλλά δεν οφείλεται αποκλειστικά σε αυτόν. Όπως επισημαίνεται, τα προβλήματα είναι βαθιά διαρθρωτικά και δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από συγκυριακούς παράγοντες.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται το ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας εκπομπών (ETS) και ο μηχανισμός συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (CBAM). Η ενσωμάτωση των λιπασμάτων σε αυτό το πλαίσιο είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του κόστους παραγωγής για τους Ευρωπαίους αγρότες, καθώς επιδιώκεται η πράσινη μετάβαση μέσω της επιβάρυνσης των εκπομπών. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση φαίνεται να έχει σημαντικές παρενέργειες.
Συγκεκριμένα, η Ευρώπη καταγράφει απώλεια παραγωγικής ικανότητας στον τομέα των λιπασμάτων, με περίπου 10 εκατομμύρια τόνους να έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας ή σε αναστολή. Παράλληλα, η γεωργική παραγωγή μειώνεται, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη συρρίκνωση κατά 4 εκατομμύρια εκτάρια στις καλλιέργειες σιτηρών. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι η μετάβαση σε λιπάσματα χαμηλών εκπομπών άνθρακα δεν προχωρά με τον αναμενόμενο ρυθμό, καθώς πολλά σχετικά επενδυτικά σχέδια ακυρώνονται ή εξαρτώνται από υψηλές επιδοτήσεις.
Η βασική κριτική που διατυπώνεται αφορά το γεγονός ότι το υφιστάμενο μοντέλο επικεντρώνεται κυρίως στην πλευρά της προσφοράς, αυξάνοντας το κόστος, αντί να ενισχύει τη ζήτηση για βιώσιμα προϊόντα. Έτσι, αντί να επιταχύνεται η πράσινη μετάβαση, δημιουργούνται αντικίνητρα τόσο για τους παραγωγούς όσο και για τους αγρότες.
Ως εναλλακτική, προτείνεται η αναθεώρηση του πλαισίου ETS-CBAM πριν από το 2030 και η υιοθέτηση ενός πιο ολοκληρωμένου συστήματος που θα συνδέει την παραγωγή λιπασμάτων με την απορρόφηση άνθρακα στη γεωργία. Το Πλαίσιο Πιστοποίησης Απορρόφησης Άνθρακα (CRCF) αναδεικνύεται ως πιθανός πυλώνας αυτής της νέας προσέγγισης, επιτρέποντας στους αγρότες να συμμετέχουν ενεργά στις αγορές άνθρακα και να αποκομίζουν οικονομικά οφέλη από τις περιβαλλοντικές τους πρακτικές.
Παράλληλα, επισημαίνεται η ανάγκη άρσης των κανονιστικών εμποδίων για τα οργανικά λιπάσματα, όπως η κοπριά και τα υπολείμματα βιοαερίου, καθώς και η ενίσχυση επενδύσεων μέσω ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων. Η ενίσχυση λύσεων «Made in EU» θεωρείται επίσης κρίσιμη, προκειμένου να διασφαλιστεί η ανταγωνιστικότητα και να περιοριστούν οι κίνδυνοι εξάρτησης από διεθνείς αλυσίδες αξίας.
Χωρίς μια ουσιαστική αναπροσαρμογή της πολιτικής για το CO₂, η Ευρώπη κινδυνεύει να αποδυναμώσει τόσο τη γεωργική της παραγωγή όσο και τη βιομηχανία λιπασμάτων. Αντίθετα, ένα πιο ισορροπημένο και δίκαιο σύστημα θα μπορούσε να αποτελέσει καταλύτη για μια βιώσιμη και ανθεκτική αγροτική οικονομία.