Το πλαίσιο των ελέγχων και των περικοπών στις αγροτικές ενισχύσεις βρίσκεται στο επίκεντρο ενός νέου γύρου διαπραγμάτευσης για την ΚΑΠ 2028–2034. Στο έγγραφο της Επιτροπής Γεωργίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, περιλαμβάνονται 335 τροπολογίες, επί του σχεδίου έκθεσης του Νόρμπερτ Λινς.
Οι τροπολογίες δεν αποτελούν ακόμη εγκεκριμένο ευρωπαϊκό κανόνα. Αποτυπώνουν, όμως, τις πολιτικές γραμμές πάνω στις οποίες θα διαμορφωθεί η τελική θέση του Κοινοβουλίου. Για τους αγρότες, η σημαντικότερη αλλαγή αφορά το νέο σύστημα ελέγχου της λεγόμενης «γεωργικής διαχείρισης», το οποίο θα συνδέει την τήρηση περιβαλλοντικών, υγειονομικών, κοινωνικών και εργασιακών υποχρεώσεων με την καταβολή των ενισχύσεων.
Σε αρκετές τροπολογίες προτείνεται οι εκμεταλλεύσεις με επιλέξιμη έκταση έως 10 εκτάρια, δηλαδή 100 στρέμματα, να εξαιρούνται από τους συγκεκριμένους ελέγχους και τις αντίστοιχες διοικητικές κυρώσεις. Για τις ορεινές περιοχές κατατέθηκε ακόμη πιο διευρυμένη πρόταση, με το όριο της εξαίρεσης να φθάνει τα 20 εκτάρια ή 200 στρέμματα.
Η εξαίρεση αυτή δεν συγκεντρώνει καθολική αποδοχή. Άλλες τροπολογίες ζητούν να αφαιρεθεί εντελώς το όριο των 10 εκταρίων, ώστε οι υποχρεώσεις να εφαρμόζονται σε όλες τις εκμεταλλεύσεις. Η σύγκρουση αυτή θα αποτελέσει ένα από τα κρίσιμα σημεία της διαπραγμάτευσης, ιδιαίτερα για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου κυριαρχούν οι μικρές και κατακερματισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πρόταση να αποφεύγεται η πραγματοποίηση περισσότερων από έναν επιτόπιων ελέγχων στον ίδιο δικαιούχο μέσα στο ίδιο έτος, εκτός εάν υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Παράλληλα, προτείνεται μια νέα σχέση ανάμεσα στους δορυφορικούς ελέγχους και στα επίσημα στοιχεία των αγροτεμαχίων. Σύμφωνα με σχετική τροπολογία, όταν η έκταση, τα όρια και η χρήση ενός αγροτεμαχίου έχουν ήδη πιστοποιηθεί από αρμόδια δημόσια αρχή, τα στοιχεία αυτά δεν θα πρέπει να μεταβάλλονται αποκλειστικά από συστήματα τηλεπισκόπησης, αυτοματοποιημένης παρακολούθησης ή εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Σε περίπτωση διαφωνίας, θα πρέπει να υπερισχύει ο επιτόπιος έλεγχος.
Το προτεινόμενο σύστημα κυρώσεων προβλέπει, ως γενικό κανόνα, περικοπή 3% επί των σχετικών ενισχύσεων. Σε περίπτωση σκόπιμης μη συμμόρφωσης, η μείωση μπορεί να φθάνει τουλάχιστον το 15%. Η κύρωση θα μπορεί να υπολογίζεται επί των πληρωμών του έτους κατά το οποίο συνέβη η παράβαση ή, όταν αυτό δεν μπορεί να προσδιοριστεί, επί των πληρωμών του έτους κατά το οποίο διαπιστώθηκε.
Απέναντι σε αυτό το αυστηρό πλαίσιο έχουν κατατεθεί τροπολογίες που περιορίζουν την περικοπή στο 5% για αμελείς ή σκόπιμες παραβάσεις και αποκλείουν την επιβολή προστίμου όταν η απόκλιση είναι ασήμαντη. Προτείνεται επίσης να λαμβάνονται υπόψη η σοβαρότητα, η διάρκεια, η έκταση, η επανάληψη και η πρόθεση του δικαιούχου.
Μία από τις ουσιαστικότερες αλλαγές είναι η εισαγωγή του «δικαιώματος στο λάθος». Οι αγρότες θα μπορούν να διορθώνουν αιτήσεις ενίσχυσης και αιτήματα πληρωμής, χωρίς απώλεια της επιδότησης, όταν αποδεικνύεται ότι το λάθος ή η παράλειψη έγινε καλόπιστα. Παράλληλα, προτείνεται μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης, ώστε στις μικρές και ακούσιες παραβάσεις να προηγείται η ενημέρωση και η δυνατότητα συμμόρφωσης πριν από οποιαδήποτε περικοπή.
Για τα ευρήματα του δορυφορικού Συστήματος Παρακολούθησης Εκτάσεων προτείνεται η απόκλιση να οδηγεί πρώτα σε διόρθωση της δηλωθείσας επιφάνειας και όχι αυτομάτως σε ποινή. Εξαιρέσεις από τις κυρώσεις προβλέπονται επίσης για περιπτώσεις ανωτέρας βίας, έκτακτων περιστάσεων ή ενεργειών που έγιναν κατόπιν εντολής δημόσιας αρχής.
Πέρα από τους ελέγχους, οι τροπολογίες διευρύνουν σημαντικά τα εργαλεία που μπορεί να χρηματοδοτήσει η νέα ΚΑΠ. Στη συζήτηση περιλαμβάνονται η αναδιανεμητική ενίσχυση για τα πρώτα στρέμματα, η ειδική πληρωμή για μικρές και μεσαίες εκμεταλλεύσεις, τα εργαλεία διαχείρισης κινδύνου, οι επενδύσεις σε άρδευση και μεταποίηση, η βιοασφάλεια και οι αποζημιώσεις για φυσικές καταστροφές.
Για τις χώρες με υδατικό έλλειμμα προτείνονται χρηματοδοτήσεις για εκσυγχρονισμό αρδευτικών υποδομών, αποθήκευση και επαναχρησιμοποίηση νερού, ψηφιακή διαχείριση και αποδοτικότερη άρδευση. Πρόκειται για κατεύθυνση με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα, καθώς η πρόσβαση στο νερό συνδέεται πλέον άμεσα με τη διατήρηση της παραγωγής.
Στο ίδιο πλαίσιο κατατέθηκε πρόταση για τη δημιουργία δημόσιου ταμείου γεωργικής κλιματικής ασφάλισης. Το ταμείο θα μπορούσε να προσφέρει υψηλότερα ποσοστά κάλυψης και χαμηλότερα ασφάλιστρα σε βιολογικές, αγροοικολογικές και εκτατικές εκμεταλλεύσεις. Άλλες τροπολογίες προβλέπουν χρηματοδότηση κτηνιατρικών μέτρων, εργαστηριακών εξετάσεων και δράσεων πρόληψης μεταδοτικών ζωονόσων.
Οι πληρωμές κρίσης προτείνεται να καλύπτουν ρητά ζημιές από φυσικές καταστροφές, ακραία καιρικά φαινόμενα, καταστροφικά συμβάντα και άγρια ζώα. Για τις επενδύσεις προτείνεται ανώτατη ένταση ενίσχυσης 75%, η οποία θα μπορεί να φθάνει το 100% για νέους αγρότες και για την αποκατάσταση της παραγωγικής δυναμικότητας έπειτα από έκτακτα γεγονότα.
Το πολιτικό διακύβευμα είναι σαφές. Εάν οι τροπολογίες προστασίας των μικρών εκμεταλλεύσεων επιβιώσουν έως την τελική συμφωνία, η νέα ΚΑΠ θα μετακινηθεί από την αυτόματη τιμωρία προς την προειδοποίηση, τη διόρθωση και την αναλογικότητα. Εάν, αντίθετα, επικρατήσει η αυστηρότερη γραμμή, οι περιβαλλοντικές και κοινωνικές υποχρεώσεις θα συνδεθούν με ένα ευρύτερο σύστημα ελέγχων και περικοπών. Η τελική έκβαση θα κριθεί από τον συμβιβασμό στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τις διαπραγματεύσεις με το Συμβούλιο.
Του Γ. Παπαδόπουλου για το Agrocapital