Έχει «χαθεί» ο στόχος του Omnibus X για την ασφάλεια των τροφίμων και των ζωοτροφών;

Του Karel Bolckmans, Προέδρου της International Biocontrol Manufacturers Association (IBMA)

Το πρόβλημα: λιγότερα διαθέσιμα εργαλεία και μεγάλες καθυστερήσεις

Οι Ευρωπαίοι αγρότες καλούνται να παράγουν περισσότερα τρόφιμα, μειώνοντας ταυτόχρονα το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα, ενώ διαθέτουν όλο και λιγότερα εργαλεία για την αποτελεσματική και οικονομικά βιώσιμη προστασία των καλλιεργειών. Από το 1993, περισσότερες από 850 χημικές δραστικές ουσίες έχουν απαγορευτεί, περιοριστεί ή αποσυρθεί οικειοθελώς. Παράλληλα, 229 από τις 393 εγκεκριμένες δραστικές ουσίες βρίσκονται σε υποχρεωτική διαδικασία ανανέωσης της έγκρισης ανά δεκαετία.

Λόγω κυρίως της έλλειψης ανθρώπινων πόρων, η έγκριση βιοφυτοπροστατευτικών προϊόντων στην Ευρώπη διαρκεί σήμερα 7-10 χρόνια, αντί των 5-6 ετών που προβλέπουν οι επίσημες προθεσμίες. Σε πολλές άλλες αγορές απαιτούνται 3-4 χρόνια, ενώ στη Βραζιλία μόλις 1,5 χρόνος. Οι καθυστερήσεις περιορίζουν την πρόσβαση σε βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις, απειλούν την επισιτιστική ασφάλεια και το εισόδημα των αγροτών, αυξάνουν το κόστος των τροφίμων και μεταφέρουν την αγροτική καινοτομία εκτός Ευρώπης.

Οι αιτίες του προβλήματος

Βασική αιτία είναι η έλλειψη ανθρώπινων πόρων και εξειδικευμένης τεχνογνωσίας στις ευρωπαϊκές και εθνικές αρχές. Η EFSA και οι Εθνικές Αρμόδιες Αρχές διαθέτουν το 50-90% των πόρων τους στην υποχρεωτική δεκαετή ανανέωση εγκρίσεων, ενώ περίπου 80 νέες δραστικές ουσίες παραμένουν σε κανονιστικό κενό και είναι, στην πλειονότητά τους, διαθέσιμες σε αγρότες εκτός Ευρώπης.

Επιπλέον, οι αρχές έχουν σημαντική εμπειρία στην αξιολόγηση χημικών φυτοπροστατευτικών προϊόντων, αλλά συχνά δεν διαθέτουν την εξειδικευμένη γνώση που απαιτείται για τα βιολογικά προϊόντα. Αυτό προκαλεί επαναλαμβανόμενα αιτήματα για διευκρινίσεις και επιμηκύνει περαιτέρω τις εγκρίσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνώρισε το πρόβλημα στο έγγραφο «Όραμα για τη γεωργία και τα τρόφιμα», τον Φεβρουάριο του 2025, επισημαίνοντας ότι η εισαγωγή βιολογικών εναλλακτικών λύσεων δεν έχει συμβαδίσει με την απόσυρση χημικών δραστικών ουσιών.

Η αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Μετά και την ευρεία υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Έκθεση Πρωτοβουλίας (INI) για τη βιολογική φυτοπροστασία, η Επιτροπή πρότεινε τον Δεκέμβριο του 2025 τροποποιήσεις στον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009. Μεταξύ άλλων, πρότεινε:

• σαφή ορισμό της βιολογικής φυτοπροστασίας, που καλύπτει μικροοργανισμούς, φυσικές ανόργανες ουσίες (με εξαίρεση τα βαρέα μέταλλα και τα άλατά τους) και ουσίες βιολογικής προέλευσης ή συνθετικά παραγόμενες ουσίες λειτουργικά πανομοιότυπες και δομικά παρόμοιες με αυτές·
• ενίσχυση των πόρων και της εξειδικευμένης τεχνογνωσίας της EFSA, καθώς και δυνατότητα συνδρομής της προς τα κράτη μέλη κατά την προετοιμασία της Έκθεσης Αξιολόγησης (DAR)·
• αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των εθνικών πόρων μέσω ενισχυμένης αμοιβαίας αναγνώρισης, με σιωπηρή έγκριση μετά από 120 ημέρες, έγκρισης αόριστης διάρκειας για τις δραστικές ουσίες (με εξαίρεση τις υποψήφιες προς υποκατάσταση), επαναφοράς της προσωρινής έγκρισης και θέσπισης ενιαίας ζώνης για τα προϊόντα βιολογικής φυτοπροστασίας·
• προτεραιότητα στις δραστικές ουσίες και στα προϊόντα βιολογικής φυτοπροστασίας.

Τα μέτρα αυτά θα απελευθέρωναν πόρους σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο για την αξιολόγηση νέων δραστικών ουσιών και προϊόντων. Θα ενίσχυαν επίσης την καινοτομία, ιδιαίτερα στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες αποτελούν περίπου το 90% των ευρωπαϊκών παραγωγών προϊόντων βιολογικής φυτοπροστασίας.

Η επιπλοκή: οι περιορισμοί του κριτηρίου «χαμηλού κινδύνου»

Η πρόταση για εγκρίσεις αόριστης διάρκειας έχει προκαλέσει αντιδράσεις από οργανώσεις καταναλωτών και περιβαλλοντικές οργανώσεις, λόγω ανησυχιών για πιθανή απορρύθμιση των χημικών φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Ωστόσο, τα άρθρα 18 και 21 του Κανονισμού 1107/2009 προβλέπουν επαναξιολόγηση κατά περίπτωση, όταν προκύπτουν νέα επιστημονικά δεδομένα ασφάλειας. Το ζητούμενο είναι η καλύτερη και ταχύτερη παρέμβαση όταν χρειάζεται, όχι η λιγότερη εποπτεία.

Ορισμένα κράτη μέλη προτείνουν να επιταχυνθούν μόνο οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών «χαμηλού κινδύνου». Η προσέγγιση αυτή, όμως, παρουσιάζει δύο βασικά προβλήματα: ο χαρακτηρισμός χαμηλού κινδύνου αποδίδεται μετά την αξιολόγηση ολόκληρου του φακέλου και, επομένως, δεν μπορεί να λειτουργήσει εξαρχής ως κριτήριο ταχείας διαδικασίας· επιπλέον, ο ισχύων ορισμός σχεδιάστηκε για συνθετικές χημικές ουσίες και δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στις ιδιαιτερότητες των βιολογικών προϊόντων.

Για παράδειγμα, φυσικά εκχυλίσματα ή αιθέρια έλαια μπορεί να προκαλούν ήπιο ερεθισμό στους χειριστές και να αποκλείονται από την κατηγορία χαμηλού κινδύνου, παρότι ο κίνδυνος μπορεί να περιοριστεί με συνήθη μέσα ατομικής προστασίας. Επίσης, ουσίες που αποδομούνται γρήγορα ενδέχεται να μην ανταποκρίνονται σε εργαστηριακές δοκιμές σχεδιασμένες για επίμονες συνθετικές ουσίες. Η έλλειψη κατάλληλων ή συμφωνημένων μεθόδων δοκιμών οδηγεί επίσης σε αποκλεισμό, βάσει της αρχής της προφύλαξης.

Από τις 180 εγκεκριμένες δραστικές ουσίες βιολογικής φυτοπροστασίας στην Ευρώπη, έως και 105 (58%) ενδέχεται να μην είναι επιλέξιμες για ταχεία έγκριση με τα σημερινά κριτήρια. Το ποσοστό αφορά 13 από τις 39 σημειοχημικές ουσίες (33%), 40 από τους 69 μικροοργανισμούς (58%) και 52 από τις 73 φυσικές ουσίες, όπως βοτανικά εκχυλίσματα και πεπτίδια (71%).

Παράλληλα, οι επιφυλάξεις για το κόστος, την αποτελεσματικότητα και την ευχρηστία των βιολογικών λύσεων εξακολουθούν να επηρεάζουν αγρότες και ρυθμιστικές αρχές. Ωστόσο, οι τεχνολογίες έχουν εξελιχθεί και μπορούν πλέον να είναι οικονομικά αποδοτικές, αξιόπιστες και εύχρηστες, ακόμη και σε μεγάλες αροτραίες καλλιέργειες. Μπορούν, επίσης, να χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό με χημικά φυτοπροστατευτικά προϊόντα· δεν πρόκειται για επιλογή αποκλειστικά μεταξύ του ενός ή του άλλου.

Τα συμβιβαστικά κείμενα και ο κίνδυνος απώλειας του στόχου

Η πρόταση Omnibus X πρέπει να εγκριθεί τόσο από το Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας και Αλιείας (Agrifish) όσο και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το συμβιβαστικό κείμενο που συζητείται στο Agrifish, αποδυναμώνει σημαντικά την αρχική πρόταση και δεν εξασφαλίζει ουσιαστική επιτάχυνση:

• Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα μέτρα επιτάχυνσης για τις δραστικές ουσίες περιορίζονται σε εκείνες που χαρακτηρίζονται «χαμηλού κινδύνου», με αποτέλεσμα σχεδόν το 60% των τεχνολογιών βιολογικής φυτοπροστασίας να ενδέχεται να αποκλειστεί.
• Σε εθνικό επίπεδο, η σιωπηρή έγκριση στο πλαίσιο της αμοιβαίας αναγνώρισης έχει αφαιρεθεί· η προσωρινή έγκριση περιορίζεται σε προϊόντα με δραστικές ουσίες χαμηλού κινδύνου· η ενιαία ζώνη προβλέπεται μόνο για νέες καινοτομίες, ενώ διατηρούνται οι υφιστάμενες ζώνες για τα ήδη εγκεκριμένα προϊόντα· τέλος, η διαδικασία προτεραιότητας αφορά μόνο την έγκριση της δραστικής ουσίας και όχι των τελικών προϊόντων σε εθνικό επίπεδο.

Κατά συνέπεια, το συμβιβαστικό κείμενο δεν οδηγεί σε ουσιαστική επιτάχυνση και, εάν εγκριθεί, ο βασικός στόχος του Omnibus X ουσιαστικά θα έχει χαθεί. Οι ανησυχίες για την εθνική κυριαρχία ή τα τέλη έγκρισης δεν θα πρέπει να υπερισχύσουν της αγροτικής καινοτομίας και της επισιτιστικής ασφάλειας. Παρότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξακολουθεί να υποστηρίζει την ταχεία προώθηση της βιολογικής φυτοπροστασίας, το χάσμα με το Συμβούλιο απειλεί τις διαπραγματεύσεις και δημιουργεί τον κίνδυνο απόσυρσης ολόκληρου του πακέτου.

Έκκληση για δράση

Καλούμε τους νομοθέτες να μην περιορίσουν τα μέτρα επιτάχυνσης αποκλειστικά στις δραστικές ουσίες και στα προϊόντα χαμηλού κινδύνου, καθώς έτσι σχεδόν το 60% των βιολογικών λύσεων ενδέχεται να μείνει εκτός ταχείας διαδικασίας.

Το βασικό ερώτημα σε κάθε συζήτηση για το Omnibus είναι αν η εκάστοτε πρόταση θα επιταχύνει ουσιαστικά την πρόσβαση των Ευρωπαίων αγροτών σε προϊόντα βιολογικής φυτοπροστασίας. Αν όχι, τα αναμενόμενα οφέλη δεν θα υλοποιηθούν και ο στόχος θα έχει χαθεί. Χωρίς αντιμετώπιση της έλλειψης πόρων στις ευρωπαϊκές και εθνικές αρχές, οι αγρότες θα συνεχίσουν να στερούνται τα εργαλεία που χρειάζονται. Οι ρυθμιστικές αρχές καλούνται, επομένως, να επιλέξουν την πρόοδο αντί της διοικητικής παράλυσης και να επιτρέψουν στις σύγχρονες τεχνολογίες βιολογικής φυτοπροστασίας να φτάσουν στην αγορά και στους παραγωγούς, σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από κλιματική αλλαγή, απώλεια βιοποικιλότητας και επισιτιστική ανασφάλεια.

Σχετικά με τον Karel Bolckmans

Ο Karel Bolckmans δραστηριοποιείται στον κλάδο της βιολογικής φυτοπροστασίας από το 1992 και έχει αναλάβει ανώτερες διοικητικές θέσεις στους τομείς Έρευνας και Ανάπτυξης, Παραγωγής, Επιχειρηματικής Ανάπτυξης και Στρατηγικής. Το 2016 ανακηρύχθηκε επίτιμο μέλος του International Organisation for Biological and Integrated Control (IOBC). Σήμερα είναι Chief Strategy and Transformation Officer στη BioFirst, ενώ το 2024 εξελέγη Πρόεδρος της IBMA, της οποίας υπήρξε ιδρυτικό μέλος το 1995.