Νέα ευρωπαϊκή στρατηγική με ορίζοντα το 2040 συνδέει την έρευνα με τις ανάγκες αγροτών και επιχειρήσεων, δίνοντας έμφαση στην ανθεκτικότητα, την ανταγωνιστικότητα και την ασφάλεια των τροφίμων.
Συγκεκριμένα, η ανακοίνωση που υιοθέτησε η Επιτροπή συνενώνει δύο αλληλένδετα πλαίσια: το AgRI 2040, για τη γεωργία, τη δασοπονία και τις αγροτικές περιοχές, και το Food 2040, για τα συστήματα τροφίμων, συμπεριλαμβανομένων της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας. Μέσα από αυτά επιδιώκεται κοινός προσανατολισμός των ευρωπαϊκών επενδύσεων στην έρευνα, από τα αρχικά στάδια ανάπτυξης μιας ιδέας μέχρι τη δοκιμή, την εμπορική αξιοποίηση και την ευρύτερη εφαρμογή της.
Το μέγεθος του διακυβεύματος αποτυπώνεται στα στοιχεία του συνοδευτικού ενημερωτικού υλικού. Από το ευρωπαϊκό αγροδιατροφικό σύστημα εξαρτώνται 450 εκατομμύρια πολίτες, ενώ η απασχόληση στον ευρύτερο τομέα έφθανε τα 30 εκατομμύρια άτομα το 2023, περίπου το 15% των θέσεων εργασίας στην ΕΕ. Για τη βιομηχανία τροφίμων και ποτών αναφέρεται κύκλος εργασιών 1,5 τρισ. ευρώ το 2026, καταδεικνύοντας τη βαρύτητά της στην ευρωπαϊκή οικονομία.
Κεντρική επιδίωξη είναι να περιοριστεί η απόσταση ανάμεσα στο εργαστήριο και στην καθημερινότητα της παραγωγής. Η στρατηγική προβλέπει στενότερη συνεργασία ερευνητών, επιχειρήσεων και τελικών χρηστών, ώστε οι λύσεις να σχεδιάζονται από κοινού, να δοκιμάζονται σε πραγματικές συνθήκες και να προσαρμόζονται στις τοπικές ανάγκες. Παράλληλα, δίνεται βάρος στη στήριξη νεοφυών, αναπτυσσόμενων και μικρομεσαίων επιχειρήσεων, προκειμένου υποσχόμενες καινοτομίες να φθάνουν ευκολότερα στην αγορά.
Ο επίτροπος Γεωργίας και Τροφίμων, Κριστόφ Χάνσεν, περιγράφει συγκεκριμένες εφαρμογές αυτής της κατεύθυνσης: καλλιέργειες με μεγαλύτερη αντοχή στην ξηρασία και στις ακραίες θερμοκρασίες, ταχύτερη ανίχνευση ασθενειών των φυτών, περισσότερο βιώσιμη φυτοπροστασία και ψηφιακά εργαλεία για αποδοτικότερη χρήση του νερού. Η ουσία της παρέμβασης, σύμφωνα με το σκεπτικό της Επιτροπής, είναι οι τεχνολογίες να δοκιμάζονται και να εξελίσσονται έτσι ώστε να μπορούν πράγματι να χρησιμοποιηθούν από τους παραγωγούς.
Το AgRI 2040 προτείνει οκτώ προκαταρκτικούς τομείς δράσης. Καλύπτει το έδαφος, τα αγροοικοσυστήματα, το νερό και τους θρεπτικούς πόρους, τα συστήματα φυτικής παραγωγής, την κτηνοτροφία, τη βιοοικονομία, τα πολυλειτουργικά δάση, τις αγροτικές περιοχές, την ενίσχυση της αγροδιατροφικής αλυσίδας και την ψηφιοποίηση, με την τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική. Οι προτεραιότητες παραμένουν ανοικτές σε προσαρμογές, ανάλογα με τις επιστημονικές εξελίξεις, τις ανάγκες των ενδιαφερομένων και τις μεταβολές του διεθνούς περιβάλλοντος.
Το Food 2040, που αξιοποιεί την εμπειρία του Food 2030, οργανώνεται σε έξι πεδία: συστήματα τροφίμων προσαρμοσμένα στις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου, υγιεινή και βιώσιμη διατροφή, αποδοτική χρήση πόρων και μηδενική ρύπανση, ενδυνάμωση των καταναλωτών και βελτίωση των συνθηκών που διαμορφώνουν τις διατροφικές επιλογές, ευρύτερη εφαρμογή καινοτομιών και δίκαιων επιχειρηματικών λύσεων, καθώς και τρόφιμα από την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια. Έτσι, η έρευνα συνδέεται με ολόκληρη τη διαδρομή του τροφίμου μέχρι τον καταναλωτή.
Τα δύο πλαίσια μοιράζονται έξι βασικές προτεραιότητες: ανταγωνιστικότητα και ανάπτυξη επιχειρήσεων, επισιτιστική ασφάλεια και ετοιμότητα απέναντι στις κρίσεις, προστασία φυσικών πόρων και κυκλικότητα, ασφάλεια τροφίμων και ζωοτροφών μαζί με τη διατροφή και την υγεία, δικαιοσύνη και διεθνή συνεργασία. Η προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η παραγωγικότητα, η περιβαλλοντική προστασία και η κοινωνική συνοχή απαιτούν συντονισμένες παρεμβάσεις σε όλη την αλυσίδα αξίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η χρηματοδοτική προοπτική. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, τα δύο πλαίσια προβλέπεται να υλοποιηθούν μέσω του «Ορίζων Ευρώπη» για την περίοδο 2028–2034 και συναφών τμημάτων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας. Ωστόσο, η στρατηγική δίνει μακροπρόθεσμη κατεύθυνση χωρίς να προδικάζει τις διαπραγματεύσεις για τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Δεν αποτελεί, επομένως, συγκεκριμένη πρόσκληση χρηματοδότησης ούτε περιλαμβάνει στα παρουσιαζόμενα στοιχεία αναλυτικές κατανομές κονδυλίων ή όρους συμμετοχής για τους αγρότες.
Για την ελληνική γεωργία, οι παραπάνω κατευθύνσεις μπορούν να αποκτήσουν πρακτική αξία σε κρίσιμα ζητήματα, όπως η εξοικονόμηση αρδευτικού νερού, η προσαρμογή των καλλιεργειών στις υψηλές θερμοκρασίες, η έγκαιρη διάγνωση ασθενειών και η αξιοποίηση αγροτικών υπολειμμάτων. Οι συνεταιρισμοί θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως σύνδεσμος μεταξύ παραγωγών και ερευνητικών φορέων, συγκεντρώνοντας ανάγκες, οργανώνοντας δοκιμές και διευκολύνοντας τη διάδοση αποτελεσμάτων. Πρόκειται για δυνατότητες αξιοποίησης της στρατηγικής, που θα εξαρτηθούν από τον σχεδιασμό των επιμέρους δράσεων.
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει κατά πόσο η καινοτομία θα είναι προσβάσιμη και οικονομικά εφαρμόσιμη στις μικρότερες εκμεταλλεύσεις. Η ίδια η διαβούλευση ανέδειξε την ανάγκη καλύτερης σύνδεσης της έρευνας με τους χρήστες, αποτελεσματικότερης παρακολούθησης και μεγαλύτερης εμπιστοσύνης. Η επιτυχία θα κριθεί, συνεπώς, από το αν οι παραγωγοί αποκτήσουν εργαλεία που ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους και προσφέρουν μετρήσιμο όφελος.
Επόμενος σταθμός είναι το συνέδριο EU AgRI 2040, στις Βρυξέλλες, στις 24 και 25 Σεπτεμβρίου, με τη συμμετοχή των επιτρόπων Κριστόφ Χάνσεν και Εκατερίνα Ζαχάριεβα. Εκπρόσωποι της αγροδιατροφής και της ερευνητικής κοινότητας θα συμβάλουν στη διαμόρφωση των μελλοντικών προτεραιοτήτων, σε μια διαδικασία που φιλοδοξεί να φέρει την ευρωπαϊκή επιστημονική παραγωγή πιο κοντά στις πραγματικές ανάγκες της υπαίθρου.